Królowa telewizji ZGNIŁA W ZAPOMNIENIU przez dwa miesiące. Ich wyrokiem nie był sąd, a MORDERCZE OKLASKI WIDOWNI

W mroźną noc z dwunastego na trzynastego grudnia tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego pierwszego roku, gdy na polskie ulice wyjechały czołgi, rozpoczął się najdłuższy i najbardziej dramatyczny strajk w historii polskiej kultury. Środowisko aktorskie solidarnie zbojkotowało reżimowe media. Jednak nie wszyscy stanęli po stronie narodu. Ci, którzy wybrali blask jupiterów i uścisk dłoni komunistycznych dygnitarzy, musieli zmierzyć się z wyrokiem gorszym niż więzienie. Ich katem nie był żaden aparat państwowy, lecz bezlitosna publiczność, a karą stało się publiczne upokorzenie i bolesne zapomnienie, z którego wielu nie podniosło się aż do śmierci.

Najbardziej wstrząsający finał tego mrocznego układu spotkał kobietę, która przez ćwierć wieku trzęsła polską telewizją. Irena Dziedzic, absolutna władczyni małego ekranu i ikona dziennikarstwa, odeszła w potwornej, niewyobrażalnej samotności. Żelazna dama, przed którą drżeli ministrowie, zmarła w warszawskim szpitalu, a o jej śmierci kraj dowiedział się zupełnym przypadkiem dopiero po dwóch miesiącach. Telewizja, której oddała całe swoje życie, milczała jak grób. Na jaw wyszła za to jej mroczna przeszłość tajnej współpracowniczki o pseudonimie Marlena oraz szokujące, prowadzone w tle śledztwo prokuratury w sprawie okoliczności jej zgonu. Otoczona gigantycznymi długami, zdana w ostatnich dniach wyłącznie na łaskę prowincjonalnego sadownika, zgasła tak, jakby nigdy nie istniała. To upadek, jakiego nie wymyśliłby najokrutniejszy reżyser.

Z morderczym gniewem tłumu na własnej skórze zmierzył się z kolei narodowy idol, Stanisław Mikulski. Słynny agent J-23, który w telewizji z eleganckim uśmiechem wyprowadzał w pole gestapo, w prawdziwym życiu nie potrafił uciec przed zemstą bezlitosnych widzów. Gdy jako jeden z nielicznych wyłamał się z aktorskiego bojkotu i pozostał wierny władzy, warszawska publiczność zgotowała mu piekło na ziemi. Jego wejście na scenę teatru spotkało się z kilkunastominutowymi, rytmicznymi i ogłuszającymi brawami, które całkowicie uniemożliwiły mu wypowiedzenie choćby jednego słowa. Oklaski, niegdyś symbol wielkiego triumfu, stały się narzędziem brutalnego, psychologicznego linczu. Podobny, choć jeszcze bardziej drastyczny los spotkał Janusza Kłosińskiego. Poczciwy aktor o ciepłym głosie wystąpił w reżimowym dzienniku, potępiając kolegów i popierając stan wojenny. Kilka tygodni później, podczas narodowego dramatu na deskach Teatru Narodowego, widownia bezlitośnie wygwizdała go i wyrzuciła ze sceny. Za jedną polityczną deklarację zapłacił dożywotnim piętnem zdrajcy.

Fascynująca i pełna ohydnej hipokryzji była również gra, którą z narodem prowadził Wojciech Siemion. Ten uwielbiany mistrz słowa budował wizerunek rubasznego, biednego chłopa prosto od pługa, podczas gdy w rzeczywistości zgromadził prawdziwy szlachecki majątek i brylował w najwyższych władzach państwowych, lojalnie służąc reżimowi. Gdy po latach teczki bezpieki ujawniły jego tajną współpracę, mit swojskiego bohatera runął w gruzach. Zginął tragicznie w wypadku samochodowym dokładnie w cieniu katastrofy smoleńskiej, przez co śmierć niegdysiejszego ulubieńca władzy przeszła zupełnie bez echa. Z kolei Krzysztof Chamiec, ekranowy arystokrata i etatowy oficer, w najmroczniejszych latach osiemdziesiątych z dumą odbierał od władzy kolejne prestiżowe medale, za co zapłacił całkowitym ostracyzmem, chłodem i pogardą ze strony dawnych przyjaciół.

System potrafił bezlitośnie niszczyć nie tylko tych, którzy mu służyli, ale i tych, którzy w kluczowym momencie rzucili mu wyzwanie. Mariusz Dmochowski, majestatyczny ekranowy król i wieloletni partyjny aparatczyk, po wprowadzeniu stanu wojennego demonstracyjnie rzucił legitymacją. Ten jeden akt sprzeciwu kosztował go absolutnie wszystko. Dawni mocodawcy natychmiast uznali go za groźnego zdrajcę, a środowisko artystyczne nigdy do końca nie wybaczyło mu wcześniejszej, wieloletniej symbiozy z systemem. Został sam, całkowicie odtrącony, płacąc gigantyczną cenę za nagłe przebudzenie sumienia.

Niezwykle tragiczne okazały się losy aktorów, z których komunistyczny aparat wyssał całą energię, by na koniec wyrzucić ich na śmietnik historii. Józef Nowak, wieczny optymista i żywy plakat propagandy, zgasł całkowicie zapomniany, gdy mit robotniczego raju rozpadł się na jego oczach pod ostrzałem milicyjnych kul. Telewizja pożegnała swoją wielką ikonę zaledwie kilkusekundowym, suchym komunikatem. Z kolei pamięć ludzka bywa niezwykle okrutna i niesprawiedliwa, co udowadnia bolesny los Stanisława Zaczyka oraz Marka Walczewskiego. Ten drugi przez lata funkcjonował w powszechnej świadomości jako rzekoma ofiara potężnego bojkotu i scenicznego wyklaskania. Prawda okazała się jednak wstrząsająca, to była cudza historia z premedytacją przypięta do jego nazwiska. Walczewskiego zniszczył nie gniew tłumu, lecz potworna choroba, która krok po kroku pożarła jego genialny umysł.

Na tle tych mrocznych i dramatycznych upadków, prawdziwym fenomenem pozostaje Ignacy Gogolewski. Legendarny twórca, uwikłany niegdyś w gorący romans z Ireną Dziedzic, w czasie stanu wojennego ostentacyjnie sprzeciwił się środowiskowemu bojkotowi. Mimo to potrafił wyjść z tej politycznej pułapki niemal bez szwanku. W wolnej Polsce ten sam człowiek, którego oskarżano o obrzydliwą kolaborację, stanął na czele najważniejszego związku aktorów, udowadniając absolutny absurd i przewrotność losu w świecie show-biznesu.

Kariery wielkich gwiazd Polski Ludowej dobitnie pokazują, że sojusz z autorytarną władzą to pakt z samym diabłem. Pieniądze, zagraniczne wyjazdy i zaszczyty okazały się marną pociechą w zderzeniu z bezlitosnym wyrokiem widowni i niszczycielską siłą czasu. W państwie, w którym cenzurowano każdą gazetę i kontrolowano każdą ulicę, obywatele znaleźli jedyną broń, której nie dało się w żaden sposób zakazać. Miażdżącą ciszę lub mordercze oklaski, które rujnowały życia skuteczniej niż jakiekolwiek rządowe dekrety.