„W udarze mózgu każda minuta decyduje o życiu, a co czwarty przypadek zaczyna się zupełnie inaczej niż na plakatach”: Doświadczony lekarz Jan Kaczmarek alarmuje o nietypowych sygnałach ostrzegawczych w kończynach dolnych oraz uczy natychmiastowej reakcji ratującej sprawność.

Mózg jako wielkie miasto i wyścig z umierającymi neuronami

Większość polskich rodzin doskonale kojarzy trzy podstawowe sygnały ostrzegawcze, o których od lat mówi się w kampaniach społecznych i programach telewizyjnych: asymetrię twarzy, bezwład ręki oraz bełkotliwą mowę. Te klasyczne manifestacje neurologiczne są powszechnie znane, jednak w codziennej praktyce klinicznej aż co czwarty incydent naczyniowy w ośrodkowym układzie nerwowym rozpoczyna się zupełnie inaczej. Niekiedy pierwszym zwiastunem nadchodzącej tragedii jest noga, która nagle staje się dziwnie ciężka, obca i nie chce unieść się nad podłogę. Czasem pojawia się gwałtowne ograniczenie pola widzenia, innym razem dramatyczne wirowanie otoczenia, które pacjent bagatelizuje, tłumacząc sobie, że to zwykłe potknięcie, chwilowe zmęczenie, spadek ciśnienia lub gorszy dzień. W ten sposób chorzy bezpowrotnie tracą bezcenny czas, którego w neurologii nie da się już nigdy odzyskać.

Jak obrazowo tłumaczy lekarz Jan Kaczmarek, ludzki mózg przypomina olbrzymie, tętniące życiem miasto podzielone na dziesiątki wyspecjalizowanych dzielnic. W jednej dzielnicy mieści się ośrodek mowy, w drugiej precyzyjny ruch prawej dłoni, w trzeciej motoryka nogi, w czwartej percepcja wzrokowa, a w kolejnych równowaga i pamięć. Każda z tych stref potrzebuje nieustannego dopływu natlenionej krwi, tłoczonej przez potężne magistrale tętnic szyjnych i kręgowych. Kiedy skrzep zamyka którekolwiek naczynie w udarze niedokrwiennym stanowiącym cztery piąte wszystkich przypadków, lub gdy dochodzi do pęknięcia ściany w udarze krwotocznym, dana dzielnica zostaje natychmiast odcięta od zasilania. Komórki nerwowe pozbawione tlenu zaczynają obumierać już po czterech minutach, a w każdej kolejnej minucie bezpowrotnie giną niemal dwa miliony neuronów. Każda godzina opóźnienia w wezwaniu pomocy oznacza dla mózgu zniszczenia porównywalne z trzema latami naturalnego procesu starzenia.

Nietypowy sygnał w dolnej kończynie i złudne potknięcia

Obszar kory mózgowej odpowiedzialny za motorykę nogi leży tuż obok ośrodka dłoni, jednak posiada własne, odrębne unaczynienie. Zdarza się zatem stosunkowo często, że zator blokuje wyłącznie gałąź zasilającą kończynę dolną, oszczędzając mimikę twarzy oraz ramię. W takiej sytuacji chory nie ma opadającego kącika ust ani problemów z wysławianiem się, przez co ani on, ani jego bliscy nie podejrzewają śmiertelnego zagrożenia. Obraz kliniczny bywa niezwykle charakterystyczny: człowiek idzie dobrze znaną trasą przez przedpokój i nagle zaczepia stopą o próg, który mijał bez trudu przez czterdzieści lat, albo potyka się na idealnie płaskim dywanie. Stopa nie unosi się na wymaganą wysokość, a pacjent zrzuca to na karb chwilowego roztargnienia.

Innym razem po wstaniu z fotela noga wydaje się dziwnie drewniana, ciężka i niesprawna, krok staje się nienaturalnie krótki, a zejście po schodach sprawia nagłą trudność, zmuszając do kurczowego chwytania się poręczy. Siedząc na kanapie, chory może zauważyć, że palce jednej stopy nie reagują na polecenia, podczas gdy druga strona działa bez zarzutu. Lekarz Jan Kaczmarek przytacza dramatyczny przypadek pana Tadeusza, który niosąc talerz zupy potknął się o znajomy próg, wylał posiłek i uznał zdarzenie za zwykłą niezdarność. Zaledwie godzinę później mężczyzna nie był już w stanie podnieść się o własnych siłach, ponieważ zakrzep postępował w naczyniu, zamieniając początkowe osłabienie w całkowity paraliż połowiczy. Należy pamiętać, że nagła jednostronna słabość kończyny bez wcześniejszego ucisku mechanicznego na nerw zawsze stanowi bezpośredni sygnał do natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego pod bezpłatnym numerem alarmowym sto dwanaście.

Grom z jasnego nieba, zaburzenia wzroku i karuzela w głowie

Drugim podstępnym symptomem, którego nie wolno ignorować, są nagłe anomalie w widzeniu. Ponieważ lewa połowa pola widzenia zależy od prawej półkuli, a prawa od lewej, niedokrwienie w rejonie potylicznym prowadzi do ubytków jednostronnych. Chory może jeść obiad i zostawić połowę talerza nietkniętą, nie widząc jedzenia po jednej stronie, potykać się o meble stojące z boku lub widzieć podwójny, przesunięty obraz. Niezwykle groźnym zwiastunem bywa także nagła, trwająca kilkanaście minut ślepota na jedno oko, po której widzenie samoistnie powraca. Ta przejściowa blokada naczynia siatkówkowego, zwana amaurosis fugax, to bezwzględny sygnał alarmowy świadczący o krytycznych zmianach w tętnicach szyjnych. Z kolei udar móżdżku – małej struktury z tyłu głowy – wywołuje potężne wirowanie otoczenia, niemożność utrzymania pionu, gwałtowne nudności, wymioty oraz tępy ból potylicy, czego nie wolno mylić ze zwykłymi zawrotami błędnikowymi.

Prawdziwym stanem zagrożenia życia jest również nagły, piorunujący ból głowy, opisywany przez chorych jako uderzenie kijem lub najsilniejszy ból w całym dotychczasowym życiu. W medycynie zjawisko to nosi miano bólu gromobieżnego i zazwyczaj towarzyszy pęknięciu tętniaka w krwotoku podpajęczynówkowym. Ból ten pojawia się w ułamku sekundy, często z towarzyszącą sztywnością karku, światłowstrętem lub wymiotami. Jan Kaczmarek wspomina historię pana Zbigniewa, który czytając gazetę poczuł nagły trzask w głowie; dzięki błyskawicznej decyzji żony, która zamiast podać leki przeciwbólowe natychmiast zadzwoniła pod numer sto dwanaście, mężczyzna trafił prosto na stół operacyjny i po trzymiesięcznej rehabilitacji wrócił do samodzielnego życia.

Przejściowy atak i żelazne zasady pierwszej pomocy

Wielu pacjentów doświadcza zjawiska określanego skrótem TIA, czyli przejściowego ataku niedokrwiennego. Jest to mini-udar, w którym skrzep rozpuszcza się samoistnie po kilku lub kilkunastu minutach, a wszelkie objawy cofają się bez leczenia. Osoby starsze oddychają wtedy z ulgą, sądząc, że kryzys minął. Statystyki medyczne pokazują jednak brutalną prawdę: co dziesiąty pacjent po epizodzie TIA doznaje pełnego, wyniszczającego udaru w ciągu kolejnych dni, a pierwsze czterdzieści osiem godzin to okres skrajnego ryzyka. Każde przejściowe drętwienie ręki, chwilowy paraliż mowy czy ubytek wzroku wymaga pilnej hospitalizacji i natychmiastowej diagnostyki ultrasonograficznej naczyń szyjnych.

Kiedy pojawia się podejrzenie udaru, postępowanie w pierwszych minutach musi być bezbłędne. W pierwszej minucie wykonujemy telefon pod numer sto dwanaście, podając dyspozytorowi dokładny adres, objawy oraz przede wszystkim godzinę rozpoczęcia dolegliwości, co decyduje o kwalifikacji do nowoczesnego leczenia trombolitycznego rozpuszczającego skrzeplinę. W drugiej minucie układamy chorego w bezpiecznej pozycji na boku z lekko uniesioną głową, zapobiegając zachłyśnięciu. Pod żadnym pozorem nie wolno podawać pacjentowi jedzenia, picia ani żadnych leków domowych, w tym aspiryny, która w przypadku udaru krwotocznego doprowadziłaby do śmiertelnego rozlania krwi w czaszce. Wystarczy otworzyć drzwi dla ratowników, przygotować dokumentację medyczną i czuwać przy chorym, dając mu spokój.

Zdecydowanej większości udarów można skutecznie zapobiec poprzez codzienną kontrolę ciśnienia tętniczego, wczesne wykrywanie migotania przedsionków, leczenie cukrzycy, rzucenie palenia tytoniu oraz codzienny, półgodzinny spacer na świeżym powietrzu.