SZOK! BEATA TYSZKIEWICZ ZOSTAWIŁA NAJSŁYNNIEJSZEGO REŻYSERA W POLSCE, A ON PRZEZ 48 LAT MILCZAŁ. ICH MAŁŻEŃSTWO TRWAŁO ZALEDWIE 14 MIESIĘCY, ALE TA HISTORIA NIE SKOŃCZYŁA SIĘ NIGDY

Lipiec 1968 roku. Duszny dzień w starym dworku w Głuchach niedaleko Wyszkowa. W domu, w którym urodził się Cyprian Kamil Norwid, trwa remont. W powietrzu unosi się zapach kurzu, wapna i świeżego drewna. Przy stole siedzą goście, gospodarze próbują prowadzić zwyczajną rozmowę, ale napięcie jest tak gęste, że niemal można je dotknąć.

Andrzej Wajda zachowuje się dziwnie. Jest nieobecny, niespokojny. W pewnym momencie do jednego z najbliższych przyjaciół zwraca się nagle per „pan”. Ten pyta zaskoczony, czy coś się stało. Wajda odpowiada tylko, że ma straszne zamieszanie.

Kilka chwil później wszystko staje się jasne.

Pada zdanie, które – gdyby pojawiło się w filmie – mogłoby zostać uznane za przesadnie melodramatyczne.

„Beata właśnie powiedziała mu, że go opuszcza”.

Kilka dni później młody scenarzysta spotyka Wajdę na warszawskiej ulicy. Najważniejszy polski reżyser epoki idzie w kapciach, z walizką w ręku. Z jej wnętrza wystaje fragment koszuli. Człowiek, którego filmy pokazywano w Cannes, Wenecji, Paryżu i Nowym Jorku, wygląda jak ktoś, komu właśnie rozsypał się cały świat.

Na pytanie, co się wydarzyło, odpowiada krótko:

„Beata ma kogoś innego”.

Tak kończył się jeden z najbardziej niezwykłych związków w historii polskiego kina.

A może – jak pokażą kolejne dekady – wcale się nie kończył?

PARA, KTÓRĄ ZNAŁA CAŁA POLSKA

Beata Tyszkiewicz i Andrzej Wajda byli w latach 60. kimś więcej niż małżeństwem dwóch znanych ludzi.

Ona – arystokratyczna piękność, której twarz stała się symbolem elegancji polskiego kina. On – reżyser, który już przed czterdziestką należał do najważniejszych filmowców Europy.

Razem wyglądali jak para stworzona do kronik filmowych.

Ale za idealnymi zdjęciami kryła się historia znacznie bardziej skomplikowana.

Formalnie ich małżeństwo trwało tylko około 14 miesięcy. Tyszkiewicz wiele lat później wspominała jednak, że byli ze sobą znacznie dłużej, ponieważ ich relacja zaczęła się jeszcze przed ślubem.

Poznali się na początku lat 60. Wajda był wtedy już uznanym reżyserem, a Tyszkiewicz rozwijającą się gwiazdą.

Na planie jednego z jego filmów miało pojawić się pierwsze zauroczenie.

Świadkowie wspominali później, że reżyser nie potrafił oderwać od niej wzroku.

Nie chodziło jedynie o urodę.

Tyszkiewicz miała w sobie coś, czego nie można było nauczyć w szkole aktorskiej: naturalną pewność siebie, inteligencję i arystokratyczny sposób bycia, który na ekranie nie wyglądał jak kostium.

Problem polegał na tym, że Wajda był wtedy żonaty.

Przez kilka lat ich uczucie pozostawało w zawieszeniu.

Wszystko zmieniło się w 1967 roku.

W ciągu zaledwie kilku miesięcy zmarł jeden z najbliższych współpracowników Wajdy, reżyser zakończył poprzednie małżeństwo, przyszła na świat jego córka z Beatą – Karolina – a następnie para wzięła ślub.

Wyglądało na to, że wreszcie zaczynają wspólne życie.

DWOREK, KTÓRY MIAŁ BYĆ ICH DOMEM

Wajda kupił stary dworek w Głuchach.

Nie było to luksusowe miejsce gotowe do zamieszkania.

Budynku wymagał ogromnego remontu. Dach, instalacje, wilgoć, ściany – właściwie wszystko trzeba było naprawić.

Mimo to dla pary miejsce miało ogromne znaczenie.

Oboje dorastali w cieniu wojny i straty. Wajda stracił ojca zamordowanego w Katyniu. Tyszkiewicz dorastała w rodzinie, której wojna odebrała stabilność, majątek i dawny świat.

Dworek miał być próbą stworzenia prawdziwego domu.

Właśnie tego – jak później wspominała Tyszkiewicz – pragnęła najbardziej.

Nie kolejnych filmów.

Nie prestiżu bycia żoną wielkiego reżysera.

Domu.

Rodziny.

Poczucia, że jest komuś potrzebna.

Ale rzeczywistość szybko okazała się zupełnie inna.

Remont ciągnął się bez końca. Oboje pracowali intensywnie. On podróżował na festiwale i plany filmowe. Ona również wyjeżdżała na zdjęcia, także poza Polskę.

Coraz częściej ich drogi prowadziły w przeciwnych kierunkach.

Został niedokończony dom.

Małe dziecko.

I narastająca samotność.

„Czułam się samotna” – miała po latach wspominać aktorka.

To zdanie może być kluczem do wszystkiego.

POJAWIŁ SIĘ INNY MĘŻCZYZNA

W pewnym momencie w życiu Tyszkiewicz pojawił się młodszy mężczyzna – student wydziału operatorskiego łódzkiej szkoły filmowej.

Nie był gwiazdą.

Nie miał pozycji Wajdy.

Nie posiadał nazwiska, które otwierało wszystkie drzwi.

A jednak to właśnie dla niego aktorka zdecydowała się odejść.

W 1968 roku taka decyzja była szokująca.

Żona najważniejszego polskiego reżysera, matka jego dziecka i jedna z najsłynniejszych aktorek w kraju zostawiała męża dla młodszego, praktycznie nieznanego studenta.

Środowisko filmowe wiedziało, co się wydarzyło.

Publiczność – nie.

Matka aktorki miała ją prosić, żeby została przy Wajdzie przynajmniej dla dobra córki.

Beata odmówiła.

Wiele lat później tłumaczyła swój charakter z brutalną szczerością. Kiedy czuła, że związek się wypala, odchodziła. Nie potrafiła żyć w relacji tylko dlatego, że tego oczekiwano.

Niezależność była dla niej jedną z najważniejszych wartości.

Tyle że za tę niezależność przyszło jej później zapłacić emocjonalną cenę.

WAJDA ODPOWIEDZIAŁ FILMEM?

To, co wydarzyło się później, jest jednym z najbardziej niezwykłych epizodów całej historii.

Po rozstaniu Wajda rozpoczął pracę nad filmem „Wszystko na sprzedaż”.

Jedną z bohaterek była kobieta o imieniu Beata.

Grała ją… Beata Tyszkiewicz.

Aktorka, która właśnie zostawiła reżysera, stanęła przed jego kamerą i grała kobietę noszącą własne imię.

Wajda ustawiał kadry, poprawiał jej gesty i powtarzał ujęcia.

I nigdy później dokładnie nie wyjaśnił, ile w tej postaci było fikcji, a ile rzeczywistego bólu ich rozpadającego się związku.

Niedługo później Tyszkiewicz zgłosiła się na zdjęcia próbne do kolejnego filmu Wajdy.

Tym razem roli nie dostała.

Według wspomnień osób z ich otoczenia reżyser mógł odczuć wtedy pewną „drobną satysfakcję”.

A film, który powstał, opowiadał między innymi o trudnych relacjach mężczyzn z kobietami.

Wajda przyznawał, że był wówczas rozgoryczony osobistymi niepowodzeniami.

Potem wydarzyło się coś jeszcze bardziej wymownego.

Zamilkł.

Przez następne dziesięciolecia niemal w ogóle nie mówił publicznie o małżeństwie z Tyszkiewicz.

Człowiek, który wypowiadał się o historii Polski, wojnie, polityce, sztuce i najbardziej bolesnych wydarzeniach narodowych, konsekwentnie omijał jeden temat: Beatę.

Według materiału źródłowego miało to trwać przez blisko 48 lat.

ONA MÓWIŁA. ON MILCZAŁ.

Najbardziej niezwykła była różnica w ich zachowaniu po rozstaniu.

Wajda milczał.

Tyszkiewicz mówiła o nim przez całe życie – zwykle ciepło.

Nie próbowała przedstawiać byłego męża jako winnego rozpadu ich związku.

Wręcz przeciwnie.

Z czasem zaczęła otwarcie sugerować, że to ona popełniła błąd.

Miała powiedzieć słowa, które można uznać za jedno z najbardziej przejmujących podsumowań ich relacji:

Gdyby Andrzej był jej drugim mężem, prawdopodobnie by się nie rozstali.

W tym jednym zdaniu mieści się ogromny żal.

Nie oznacza ono, że przestała być niezależna.

Raczej że dopiero później zrozumiała, iż niezależność nie zawsze musi oznaczać ucieczkę.

Po Wajdzie wyszła jeszcze za mąż.

Potem ponownie się rozwiodła.

Były kolejne związki.

Wajda również ułożył życie na nowo. Jego kolejne małżeństwo trwało ponad cztery dekady – aż do śmierci reżysera.

Ich drogi już nigdy oficjalnie się nie zeszły.

Ale pozostała córka.

Pozostał dworek.

I pozostały filmy.

JEDNO SŁOWO PO 35 LATACH

Po dziesięcioleciach wydarzyło się coś, co wielu odczytywało jako symboliczną odpowiedź Tyszkiewicz na film byłego męża.

Wajda stworzył „Wszystko na sprzedaż”.

Aktorka swoją książkę zatytułowała:

„Nie wszystko na sprzedaż”.

Jedno słowo.

„Nie”.

Po kilkudziesięciu latach wystarczyło jedno słowo, aby uruchomić wszystkie skojarzenia.

Czy była to świadoma odpowiedź?

Materiał źródłowy interpretuje to właśnie w taki sposób, choć nie przedstawia bezpośredniej deklaracji obojga bohaterów potwierdzającej taki zamiar.

Symbolika była jednak niezwykle mocna.

Jakby przez wszystkie te lata prowadzili rozmowę nie za pomocą listów i telefonów, lecz filmów, książek i milczenia.

DOM PRZETRWAŁ ICH OBOJE

Najbardziej niezwykłym symbolem tej historii pozostaje dworek w Głuchach.

Miejsce, które miało uratować ich małżeństwo, nie zdołało tego zrobić.

Ale przetrwało rozwód.

Przetrwało kolejne związki.

Przetrwało ich kariery.

Ich córka Karolina pozostała związana z tym miejscem.

Dom, którego rodzicom nie udało się stworzyć jako wspólnego schronienia, stał się częścią życia ich dziecka.

Można uznać to za jeden z tych paradoksów, których życie pisze więcej niż kino.

Wajda zmarł w 2016 roku.

Rok później Beata Tyszkiewicz przeszła zawał serca i stopniowo wycofała się z życia publicznego. Kobieta, która przez kilkadziesiąt lat była symbolem elegancji polskiego kina, zdecydowała, że publiczność powinna pamiętać ją taką, jaką znała z ekranów.

Bez pokazywania słabości.

Bez pożegnalnych spektakli.

Bez proszenia o uwagę.

Podobnie jak Wajda w sprawach najbardziej prywatnych – wybrała ciszę.

CZY ONI NAPRAWDĘ KIEDYKOLWIEK SIĘ ROZSTALI?

Formalnie oczywiście tak.

Rozwód został orzeczony.

Każde z nich miało później innych partnerów i inne życie.

Ale trudno nie zauważyć, że ich wspólna historia była obecna jeszcze długo po zakończeniu małżeństwa.

On nie chciał o niej mówić.

Ona mówiła o nim z czułością.

On zostawił film.

Ona odpowiedziała tytułem książki.

Oni zostawili córkę.

I zostawili dom.

Być może największym dramatem Beaty Tyszkiewicz i Andrzeja Wajdy nie było to, że się nie kochali.

Być może problem polegał właśnie na czymś odwrotnym.

Spotkali się w momencie, kiedy każde z nich jeszcze nie potrafiło dać drugiemu tego, czego najbardziej potrzebował.

Ona chciała domu i bliskości, ale jednocześnie nie potrafiła zrezygnować z wolności.

On potrzebował stabilności, ale w chwilach kryzysu uciekał w pracę i milczenie.

Kiedy po latach oboje nauczyli się żyć inaczej, było już za późno.

I właśnie dlatego obraz Andrzeja Wajdy idącego nocą przez Warszawę w kapciach z walizką w ręce pozostaje tak przejmujący.

Nie widzimy tam wielkiego reżysera.

Nie widzimy legendy kina.

Widzimy mężczyznę, który właśnie stracił dom.

A gdzieś za nim została kobieta, która po wielu latach miała dojść do wniosku, że odejście od niego mogło być największym błędem jej życia.

Ich małżeństwo trwało niewiele ponad rok.

Ich historia – prawie pół wieku.

I być może właśnie dlatego do dziś fascynuje bardziej niż niejeden film, który którekolwiek z nich stworzyło.