„Kiedy gasną jupitery, brawa milkną, a zostaje tylko nędza”: Największe legendy polskiej estrady i kina u szczytu sławy porywały tłumy, by na starość zderzyć się z bezdusznym zapomnieniem i walką o przetrwanie.

Czarne okulary i upadek ze szczytu warszawskich salonów

W czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wielcy artyści byli dla milionów obywateli postaciami niemal z baśni. W szarej, siermiężnej rzeczywistości socjalizmu ich twarze na kinowych ekranach, głosy rozbrzmiewające z radioodbiorników oraz fotografie w nielicznych kolorowych magazynach stanowiły jedyne okno na świat blichtru, wolności i luksusu. Zwykli ludzie byli przekonani, że uwielbiani aktorzy, charyzmatyczni piosenkarze i wybitni pisarze wiodą życie pełne beztroski, otoczeni wianuszkiem oddanych przyjaciół i zabezpieczeni materialnie na pokolenia. Gdy jednak opadała kurtyna, a sława zaczynała blaknąć pod wpływem politycznych represji, ciężkich chorób lub bezlitosnego upływu czasu, wielu z tych wspaniałych twórców zderzało się z przerażającą samotnością, opuszczeniem i nędzą, o której ówczesna propaganda nie pozwalała wspominać ani słowem.

Jedną z najbardziej rozdzierających serce biografii zapisał Adam Pawlikowski, niekwestionowany symbol warszawskiej elegancji, arystokratycznego dystansu i powojennego szyku. Aktor, którego cała Polska zapamiętała z ciemnych okularów i kultowej sceny zapalania spirytusu w popiele i diamencie, w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych uchodził za absolutnego króla życia. Bywał w najelegantszych lokalach stolicy, czarował talentem muzycznym, grając na okarynie, a kobiety dosłownie traciły dla niego głowę. Nikt nie podejrzewał, że pod maską wytwornego dandysa kryje się dramat człowieka zmagającego się z cyklofrenią, czyli chorobą afektywną dwubiegunową. Prawdziwym gwoździem do trumny stał się jednak głośny proces polityczny tak zwanej afery taterników, w którym artysta złożył zeznania jako świadek. Środowisko twórcze natychmiast uznało go za zdrajcę, skazując na bezwzględny ostracyzm towarzyski. Reżyserzy przestali odbierać telefony, a dawni kompani odwracali wzrok na ulicy. Pawlikowski z dnia na dzień popadł w nędzę, wyprzedał resztki mebli, a w ostatnich latach tułał się po klatkach schodowych i grał na ulicy za kilka groszy na chleb, by w mroźny styczniowy dzień 1976 roku odebrać sobie życie skokiem z dziewiątego piętra.

Równie potworny los spotkał Teresę Iżewską, która po brawurowym debiucie w kanale Andrzeja Wajdy pojechała na festiwal do Cannes. Francuska prasa oszalała na punkcie jej zjawiskowej urody, porównując ją do największych gwiazd europejskiego kina i wróżąc oszałamiającą karierę międzynarodową. Podczas jednego z wywiadów młoda aktorka powiedziała jednak o kilka słów za dużo, otwarcie przyznając, że w socjalistycznej ojczyźnie zarobki twórców są głodowe, a codzienne życie jest upokarzającą walką o przetrwanie. Komunistyczne władze potraktowały te słowa jak zdradę stanu. Zarekwirowano jej paszport, zablokowano zagraniczne kontrakty i wprowadzono nieoficjalny zakaz obsadzania w głównych rolach. Z gwiazdy światowego formatu stała się pariasem grającym trzecioplanowe epizody. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wegetowała w zimnym mieszkaniu, bez środków na jedzenie i opłaty, zapomniana przez wszystkich, aż w maju 1982 roku została znaleziona w stanie krytycznym i zmarła w szpitalu po wyczerpującej walce o życie.

Cena przemocy i dramat w domu opieki

Tragiczny los nie ominął również Marii Probosz, która w latach osiemdziesiątych rozpalała zmysły widzów jako czołowa seksbomba rodzimego kina. Piękna blondynka znana z kultowych ról w filmach sensacyjnych miała u stóp całą branżę i ogromne perspektywy zawodowe. Niestety, w jej prywatnym życiu pojawił się partner, niespełniony artysta, który chorobliwą zazdrość o jej sukces przekuł w metodyczną przemoc fizyczną i psychiczną. Mężczyzna zamknął ją w domowym areszcie, niszczył jej ubrania przed wyjściem na castingi i systematycznie odbierał poczucie godności. Zaszczuta aktorka szukała zapomnienia w alkoholu, co doprowadziło do załamania jej kariery i ruiny zdrowotnej. Po latach uciekła z toksycznego układu, lecz na powrót było za późno. Żyła w skrajnym ubóstwie, w lokalu bez prądu i ogrzewania, polegając na doraźnej pomocy sąsiadów, by odejść w całkowitym zapomnieniu w wieku zaledwie czterdziestu dziewięciu lat.

Z kolei Adolf Dymsza, legendarny przedwojenny Dodek i niekwestionowany król polskiej komedii, w latach trzydziestych zarabiał krocie i pławił się w niewyobrażalnym luksusie. Po wojnie musiał mierzyć się z zarzutami o występy w jawnych teatrach pod niemieckim nadzorem, co mocno nadszarpnęło jego pozycję. Najgorszy cios zadała mu jednak postępująca głuchota oraz ciężka demencja. Człowiek, który przez dekady bawił naród do łez, zaczął tracić kontakt z rzeczywistością. Schorowany mistrz stał się zbyt wielkim ciężarem dla rodziny, która nie radziła sobie z opieką, w wyniku czego trafił do państwowego domu pomocy społecznej w Górze Kalwarii. Ostatnie dwa lata życia wielki gwiazdor spędził w spartańskich warunkach, snując się w szlafroku po ponurych korytarzach i próbując rozśmieszać personel, by chwilę później zastygnąć w bezradnej ciszy, aż do śmierci w sierpniu 1975 roku.

Niezwykle mroczny finał napisało również życie Zdzisława Maklakiewicza, niezrównanego inżyniera Mamonia z kultowego rejsu. Uwielbiany za role prostych cwaniaczków i filozofów z marginesu, w głębi duszy był wybitnym intelektualistą o potężnej wrażliwości. Nie potrafił jednak odnaleźć się w otaczającej rzeczywistości, topiąc smutki w morzu wódki. Złote honoraria natychmiast rozdawał przygodnym znajomym w warszawskich lokalach, nie dbając o żadną stabilizację. Żył na krawędzi, bez własnego kąta, traktując warszawskie knajpy jak jedyny dom. W październiku 1977 roku, po kolejnym bankiecie, został brutalnie pobity na ulicy przez nieznanych sprawców. Nieprzytomnego artystę znaleziono zbyt późno na zimnym bruku, a obrażenia okazały się śmiertelne, kończąc życie geniusza komedii w wieku zaledwie pięćdziesięciu lat.

Człowiek widmo i zaszczuty idol młodzieży

W równie dramatycznych okolicznościach gasł Tadeusz Janczar, idol pokolenia Kolumbów, któremu po wybitnych kreacjach u Wajdy wróżono pozycję polskiego Jamesa Deana. Jego wspaniałą drogę przerwała podstępna choroba afektywna dwubiegunowa. W okresach depresji aktor panicznie bał się ludzi, telefonu i światła dziennego. Zamykał się w czterech ścianach, zasłaniał okna i godzinami trwał w bezruchu, niezdolny do wejścia na plan zdjęciowy. Reżyserzy szybko przestali przysyłać scenariusze, obawiając się jego nagłych zapaści psychicznych. Przez kolejne dziesięciolecia żył w cieniu jako człowiek widmo, utrzymywany przez oddaną żonę, która z trudem zdobywała środki na podstawowe leki i skromne posiłki. Zapomniany przez dawną publiczność, spędził ostatnie lata życia w fotelu, patrząc na dawne taśmy filmowe, na których nie poznawał już samego siebie.

Wstrząsającym przykładem niszczącej siły aparatu bezpieczeństwa były natomiast losy Jacka Zeidlera, młodego bożyszcza nastolatków z kultowego serialu stawiam na Tolka Banana. Chłopak obdarzony niezwykłą charyzmą i szczerością zaangażował się w działalność opozycji demokratycznej, wspierając Komitet Obrony Robotników. Dla komunistycznej bezpieki stał się celem numer jeden. Wprowadzono bezwzględny zakaz zatrudniania go w warszawskich teatrach i produkcjach filmowych. Zaszczuty, pozbawiony jakichkolwiek zarobków młody aktor musiał uciekać na prowincję, do Opola. Tam, w skromnym, zimnym pokoiku, żył w permanentnym poczuciu inwigilacji i strachu. W sylwestrową noc 1979 roku jego ciało odnaleziono w mieszkaniu, a okoliczności zgonu dwudziestopięciolatka do dziś budzą podejrzenia o udział osób trzecich i polityczną zemstę.

Do tej galerii męczenników polskiej kultury należy dopisać Stanisława Grzesiuka, barda Czerniakowa i autora kultowych wspomnień obozowych. Przeżył piekło obozów koncentracyjnych w Dachau i Mauthausen-Gusen, lecz powojenna wolność nie przyniosła mu spokoju. Wyniszczony katorżniczą pracą organizm toczyła gruźlica, która powoli odbierała mu oddech. Choć jego piosenki śpiewała cała ulica, pisarz żył w ciągłym niedostatku, a ostatnie lata spędził w sanatoriach, poddając się bolesnym operacjom usuwania żeber, by złagodzić duszności, i zmarł w wieku zaledwie czterdziestu czterech lat.

Amerykański sen zmieniony w koszmar i uwięziona diwa

Zupełnie inną, ale równie tragiczną pułapką okazał się wyjazd za ocean dla Elżbiety Czyżewskiej, niekwestionowanej królowej Warszawy lat sześćdziesiątych, łączącej talent Cybulskiego z magnetyzmem Marilyn Monroe. Po ślubie z amerykańskim korespondentem opuściła kraj u szczytu sławy, wierząc, że podbije Broadway i Hollywood. Za oceanem zderzyła się jednak z lodowatym murem: wschodni akcent zamknął przed nią drzwi do wielkich produkcji, a utrata uwielbienia wpędziła ją w ciężki nałóg alkoholowy. Jej nowojorskie mieszkanie zamieniło się w miejsce niekończących się awantur, mąż odszedł, a dawna gwiazda borykała się z nędzą i samotnością, snując w tanich barach opowieści o minionej wielkości, aż wreszcie zmarła na raka przełyku w 2010 roku.

Szczytem tej narodowej tragedii pozostaje jednak historia Violetty Villas, Czesławy Gospodarek, jedynej polskiej artystki, która w Las Vegas śpiewała u boku Franka Sinatry, wjeżdżając na scenę luksusowym kabrioletem. Obdarzona czterooktawowym głosem diwa po powrocie do ojczyzny nie potrafiła odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Z biegiem lat zamknęła się w swojej posiadłości w Lewinie Kłodzkim, która z bezpiecznego azylu przeistoczyła się w potworną ruinę. Gwiazda została całkowicie odcięta od rodziny i syna przez zaborczą opiekunkę, która przejęła kontrolę nad jej życiem. Ostatnie lata wielka diwa spędziła w warunkach urągających ludzkiej godności, w zimnie, brudzie i skrajnym niedostatku.

Dramatyczny finał nastąpił w grudniu 2011 roku, gdy wezwane na miejsce służby ratunkowe zastały w opustoszałym domu makabryczny widok: ikona stylu leżała martwa na zniszczonym posłaniu, z nieleczonymi od tygodni złamaniami kości i śladami głębokiego zaniedbania.